Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on LinkedInShare on Google+

U knjizi, zbirci prevedenih radova devetnaest autora iz više država, „Stranac – u humanističkom nasleđu“ priređivači (Dušan Marinković, Dušan Ristić, Mediterran, Novi Sad 2017,) se fokusiraju na tekstove koji predstavljaju Evropu kao prostor na kome se vekovima taloži iskustvo različitosti. U tom slučaju istorija evropskog identiteta je „istorija stranaca –   trajno suočavanje sa drugim“. Otuda i naziv knjige – „Stranac“. Tekst u fokusu je nova rubrika korzoportala.

DSCN4479

Ako lutanje kao sloboda od svake date prostorne tačke predstavlja pojmovnu suprotnost vezanosti za nju, onda je sociološki oblik „stranca“ donekle, ipak, jedinstvo oba ova određenja. Ovim se pokazuje i da odnos prema prostoru nije samo uslov, nego je i simbol odnosa prema ljudima. Stranac se ovde ne podrazumeva u smislu koji je do sada već više puta naznačen: kao onaj koji luta, koji danas dolazi i sutra odlazi, već kao onaj koji danas dolazi i sutra ostaje. On, takoreći, potencijalno luta i mada nije nastavio da se kreće, nije ni sasvim prevazišao slobodu dolaženja i odlaženja. On je vezan za izvesno prostorno okruženje ili za ono čije su granice analogne prostornim. Njegovo mesto unutar ovoga okruženja je, međutim, suštinski određeno time da on njemu ne pripada od početka i da on u to okruženje unosi svojstva koja ne potiču iz njega niti iz njega mogu poticati.

Jedinstvo blizine i udaljenosti koje sadrži svaki međuljudski odnos ovde je poprimilo oblik koji se najkraće može ovako formulisati: distanca u odnosu znači udaljenost onoga ko je blizu, a stranost blizinu tuđinca. Biti stran je ovde, naravno, sasvim pozitivan odnos, naročit vid međusobnog dejstva. Stanovnici Sirijusa za nas u stvari nisu stranci – barem ne u smislu reči koja sociološki dolazi u obzir – nego oni za nas uopšte ni ne postoje, oni su s one strane blizine i udaljenosti. Stranac je i sam element grupe, ništa drugačije nego siromašni ili različite vrste „unutrašnjih neprijatelja“. On je element čija imanentnost, čiji položaj istovremeno uključuje spoljašnjost i suprotstavljenost. Način na koji elementi koji povećavaju suprotstavljenost i distancu ovde stvaraju jedan vid zajedništva i interaktivnog jedinstva, može se naznačiti – ali nikako i iscrpsti – narednim tvrdnjama.

U čitavoj istoriji privrede stranac se svuda pojavljuje kao trgovac, odnosno trgovac kao stranac. Sve dok je neka privreda suštinski samodovoljna ili dok se proizvodi razmenjuju unutar nekog prostorno manjeg kruga, trgovci nisu potrebni. Trgovac se pojavljuje samo kada su u pitanju proizvodi koji se prave sasvim izvan ovog kruga. Ukoliko sami pojedinci ne idu u tuđinu kako bi kupili ove potrepštine – u tom slučaju su onda oni sami u ovim područjima „strani“ kupci – onda trgovac mora biti stranac, pošto za nekog drugog nema mogućnosti opstanka.

Ovaj položaj stranca postaje očigledniji kada on trajno ostaje u mestu svoje delatnosti umesto da ga ponovo napusti: to će u većini slučajeva biti moguće samo ako on može da živi od trgovine. Neka zatvorena privreda sa izdeljenom zemljom i ustanovljenim zanatima koji zadovoljavaju potražnju, obezbediće egzistenciju i trgovcu. Utoliko jer samo trgovina omogućava bezbrojne kombinacije, unutar nje inteligencija uvek pronalazi nove prostore, što je teško polazilo za rukom prvobitnim proizvođačima u njihovoj ograničenoj pokretljivosti i njihovoj upućenosti na krug mušterija koji se veoma polako širio. Trgovina je uvek otvorenija za veći broj ljudi nego primarna proizvodnja i zato je ona polje određeno za stranca koji donekle kao višak prodire u neki krug u kome su u stvari sve privredne pozicije već zauzete.

Klasičan primer je istorija evropskih Jevreja. Stranac već po svojoj prirodi ne poseduje zemlju; zemlja se ovde ne razume samo u fizičkom smislu, već i u prenesenom smislu: kao životna supstanca koja je fiksirana, ako ne za neko prostorno mesto, onda za neko idealno mesto društvenog okruženja. Čak i intimnim odnosima stranac može da razvije sve vrste šarma i značaja, ali on je, sve dok ga doživljavaju kao stranca, za njih „onaj koji nema zemlju“. Ova upućenost na trgovinu i na – kao u nekoj njenoj sublimiranosti – čisto novčano poslovanje, daje strancu specifičan karakter pokretnosti. Ako se ta pokretnost odvija unutar ograničene grupe, u njoj onda živi ono jedinstvo blizine i udaljenosti koje konstituiše formalno mesto stranca. Utoliko, jer ovako pokretna osoba dolazi povremeno u dodir sa svakim pojedinačnim elementom, ali nije ni sa jednim od njih organski povezana rodbinskim, lokalnim vezama ili pozivom.

Drugi izraz za ovo stanje jeste objektivnost stranca. Pošto iz osnova nije upućen na pojedinačne delove ili jednostrane tendencije grupe, on svima njima stoji nasuprot svojim naročitim „objektivnim“ stavom, koji ne predstavlja puku pasivnost i izdvojenost, već posebnu tvorevinu nastalu iz blizine i udaljenosti, ravnodušnosti i angažovanosti. Upućujem na raspravu – u poglavlju Nadređenost i podređenost – o dominantnim položajima stranca u grupi. Tipičan slučaj je praksa onih italijanskih gradova koji su svoje sudije dovodili iz inostranstva, jer niko od domaćih nije bio slobodan od porodičnih interesa i stranačkih podela.

DSCN4480

Sa objektivnošću stranca povezana je i već pomenuta pojava (u tekstu koji prethodi ovom ekskursu prim. prev.), koja pre svega, ali ne isključivo, važi za stranca koji putuje: on često nailazi na iznenađujuću otvorenost, poveravanja koja idu sve do ispovedanja, a koja se brižno skrivaju od svakoga bliskog. Objektivnost nikako nije neučestvovanje – ono je s one strane subjektivnog i objektivnog odnosa – već naročit pozitivan način učešća. Baš kao što ni objektivnost teorijskog posmatranja ne uzima duh kao neku pasivnu tabulu rasa u koju stvari upisuju svoja svojstva, već predstavlja puno delovanje duha prema sopstvenim zakonima i to tako što se odbacuju slučajna pomeranja i naglašavanja čija bi individualno-subjektivna različitost proizvela sasvim različite slike istog predmeta.

Objektivnost se može odrediti kao sloboda. Objektivan čovek nije vezan ni za šta što bi moglo da prejudicira njegovo opažanje, njegovo razumevanje ili njegovu procenu datog. Ova sloboda koja strancu omogućava da doživi bliski odnos i priđe kao iz ptičje perspektive, svakako sadrži opasne mogućnosti. Oduvek je pri ustancima različite vrste napadnuta strana tvrdila da je provokacija došla spolja od stranih izaslanika i potpirivača. Ako je to i tačno, u pitanju je preuveličavanje specifične uloge stranca: on je slobodniji, praktično i teorijski, posmatra odnose s manje predrasuda, meri ih prema opštijim, objektivnijim idealima, a njegovo delanje nije vezano navikom, pijetetom ili nečim prethodećim. Ali ako napadnuta strana nije u pravu, tvrdnje potiču od tendencije nadređenih da skinu krivicu sa podređenih sa kojima su ranije bili u bližem odnosu. Oni uvode sledeću fikciju: ustanici u stvari nisu bili krivi, oni su samo isprovocirani, a ustanak uopšte ne potiče od njih – oni skidaju krivicu sa samih sebe i unapred negiraju svaki realan osnov ustanka.

Srazmera blizine i udaljenosti – koja strancu daje karakter objektivnosti – najzad dobija još jedan praktičan izraz u apstrakt­nijoj prirodi odnosa prema njemu. Drugim rečima, članovima grupe i strancu su zajednička samo izvesna opštija svojstva, dok se odnos prema onima sa kojima su oni u organskoj vezi gradi na jednakim specifičnim razlikama u odnosu na ono opšte. Prema ovoj shemi se odvijaju, na različite načine, svi lični odnosi. Za njih nije važno samo to što među individuama postoje izvesna zajednička svojstva, pored individualnih razlika, koje ili utiču na odnos ili ostaju izvan njega. Ta zajednička svojstva su i sama u svom delovanju na odnos suštinski određena time da li postoje samo između elemenata tog određenog odnosa, pa su prema unutra opšta, a prema spolja specifična i jedinstvena; ili osećanjem učesnika u odnosu da su im ta svojstva zajednička jer su zajednička njihovoj grupi, tipu ili čovečanstvu uopšte. U potonjem slučaju dolazi do smanjenja delotvornosti zajedničkih svojstava srazmerno obimu kruga individua koje su istog tipa. Ta zajednička svojstva funkcionišu kao jedinstveni osnov elemenata, ali ih ne upućuju jedne na druge; utoliko, jer bi baš ova ista svojstva mogla biti zajednička i svima drugima. Ovo je, očigledno, način na koji neki odnos istovremeno uključuje i bliskost i udaljenost: u meri u kojoj zajednički momenti imaju opštu prirodu, toploti odnosa – koju oni utemeljuju – pridodaje se element hladnoće, osećanje slučajnosti baš ovog odnosa; povezujuće snage gube svoj specifičan, centripetalni karakter.

Čini mi se da konstelacija odnosa prema strancu ima naročitu principijelnu nadmoć spram individualnih elemenata određenog odnosa. Stranac nam je blizak ukoliko osećamo da mi i on imamo nešto zajedničko u nacionalnom, socijalnom, poslovnom ili uopšte ljudskom pogledu; dalek nam je ukoliko ove sličnosti idu s one strane njega i nas i povezuju nas samo zato što povezuju i mnoge druge ljude.

U ovom smislu se čak i u najbližim odnosima pojavljuje crta stranosti. U stadijumu prve strasti erotski odnosi odbijaju svaku poopštavajuću misao: ljubavi poput ove nikada nije bilo, niko se ne može porediti sa voljenom osobom, niti sa našim osećanjem prema njoj. Otuđivanje obično nastupa – da li kao uzrok ili kao posledica, teško je odlučiti – u trenutku u kome se gubi osećanje jedinstvenosti odnosa. Skeptičnost prema njegovoj vrednosti po sebi i za nas vezuje se za misao da je on najzad samo deo neke opšte ljudske sudbine, već hiljadu puta ponovljen doživljaj, i da bi neka druga osoba – da nismo slučajno upoznali baš ovu – za nas vremenom dobila isti značaj.

Nešto od ovoga postoji u svakom, pa i najbližem odnosu, jer ono što je dvoma zajedničko verovatno nikada nije zajedničko samo njima, već pripada nekom opštem pojmu koji uključuje i još mnogo toga drugog, brojne mogućnosti zajedničkog. Bez obzira koliko se one malo ostvarile i koliko ih mi često zaboravljali, one se tu i tamo još povlače između ljudi poput senki, kao magla koja izmiče svakoj reči koja bi je opisala i koja bi se morala pretvoriti u čvrsto telo da bi bila nazvana ljubomorom. To je možda u mnogim slučajevima opštija ili barem neprekoračivija stranost od one koja je data kroz razlike i nerazumljivosti: naime, to da postoji jednakost, harmonija, bliskost, ali uz osećanje da oni nisu posed samo ovog odnosa, već jednog opštijeg koji potencijalno postoji između nas i neodređenog broja drugih i da zato onom jedinom ostvarenom odnosu ne pripada unutrašnja i isključiva nužnost.

S druge strane, postoji jedna vrsta „stranosti“ kod koje je upravo ono zajedničko isključeno na temelju nečeg opštijeg, nečeg što obuhvata obe strane. Tipičan primer je odnos Grka prema varvarima (βάρβαρος) i svi slučajevi u kojima se drugome poriču upravo opšte osobine koje se osećaju kao autentične i jednostavno ljudske. Ovde „stranac“ nema pozitivan smisao, odnos prema njemu nije odnos, on nije ono o čemu se ovde govori: član same grupe.

Kao takav on je istovremeno blizu i daleko, kao što je i u osnovi svakog odnosa koji počiva samo na opštoj ljudskoj sličnosti. Između ova dva elementa nastaje, međutim, neka posebna napetost, jer se sa svešću da se deli samo ono opšte poseban naglasak stavlja upravo na ono što nije zajedničko. To, međutim, u slučaju stranca prema poreklu (gradu, državi) ili rasi itd., opet nije nešto individualno, već se radi o stranom poreklu koje jeste ili bi moglo biti zajedničko mnogim strancima. Zbog toga se stranci u stvari ne doživljavaju kao individue, nego kao stranci nekog određenog tipa. Element udaljenosti u odnosu prema njima nije ništa manje opšte prirode od elementa blizine.

Ovaj sociološki oblik stoji u osnovi jednog tako posebnog slučaja kao što je srednjovekovni porez Jevrejima, koji je ubiran u Frankfurtu, ali i u drugim mestima. Dok se porez koji su plaćali hrišćani menjao prema njihovim materijalnim prilikama, porez za svakog pojedinačnog Jevreja uvek je bio isti. To je počivalo na stavu po kom su oni imali društveni položaj Jevreja, a ne nosilaca određenih konkretnih sadržaja. Svaki drugi građanin bio je vlasnik nekog određenog bogatstva i porezi su mogli pratiti promene toga stanja. Jevrej je kao platilac poreza bio, međutim, pre svega Jevrej, zbog čega je njegov položaj vezan za ovo pitanje imao taj nepromenljiv element. Ovo, naravno, postaje najuočljivije kada su ova individualna određenja – čija je individualnost bila ograničena krutom nepromenljivošću – bila zanemarena i svi stranci plaćali jednak porez po glavi.

Mada je na neorganski način priključen, stranac je, ipak, organski deo grupe. Njen jedinstveni život uključuje posebnu uslovljenost ovog elementa. Ne znamo kako drugačije da odredimo posebno jedinstvo ovog položaja nego time da je sastavljen od izvesne mere blizine i udaljenosti. Ona karakteriše svaki odnos, ali samo iz određene srazmere i njihove napetosti proizlazi specifičan, formalni odnos prema „strancu“.

mediterran.rs

PROČITAJTE I: ko-je-rekao-pesma-iscekujuci-varvareko-je-rekao-pesmatrst-kafei-istorija-gradazlatko-pakovic-grad-i-varvariviktorija-aladzic-najveci-suboticki-graditelj-titus-mackovic

 

 

2+

Users who have LIKED this post:

  • avatar

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *